ناتو به دنبال نفت لیبی است نه تسلیم قذافی

از آغاز حملات ناتو به لیبی پیش‌بینی می‌شد که این شرایط طولانی خواهد بود و ناتو با یک عملیات ضربتی و آنی قادر نخواهد بود قذافی را از سر راه بردارد. آغاز عملیات ناتو در لیبی همراه بود با کنش‌ها و واکنش‌های بین سازمانی در اعضای اصلی ناتو بر سر اهداف حملات لیبی، همچنین مشخص‌نبودن استراتژی رهبری مخالفان و لابی مستمر فرستادگان قذافی در پایتخت‌های اروپایی. همه اینها باعث شد تا بخشی از رهبران اروپایی با دیده تردید نسبت به نتیجه عملیات ناتو بنگرند. حتی در مقاطعی شاهد کاهش یا قطع بمباران مواضع ارتش قذافی یا بمباران مواضع انقلابیون توسط ناتو بودیم. اینک به نظر می‌رسد با گذشت زمان و بویژه پس از یکپارچگی مخالفان قذافی و تشکیل شورای موقت در بنغازی، ناتو نیز طرف اصلی خود را شناخته و با مجموعه‌ای واحد به نام دولت انتقالی لیبی روبه‌رو شد که می‌توانست روی قول و قرارها و وعده‌های آنها حساب باز کند. اینک ناتو بیش از گذشته به رفتن قذافی می‌اندیشد. به نظر می‌رسد تداوم و افزایش حملات ناتو به مواضع طرفداران قذافی ناشی از این امر باشد. وزیرخارجه انگلیس پس از سفر اخیر خود به بنغازی مدعی شد مداخله ناتو در لیبی برای جلوگیری از تکرار فاجعه انسانی نظیر فاجعه سربرنیتساست. وی همچنین از دیدار خود با رهبران مخالفان سخن گفت و اظهار داشت رفتن قذافی خواست همه طرف‌های درگیر در قضیه لیبی است.

اختلاف‌نظر در میان اعضای ناتو برسر چگونگی حملات به لیبی از آغاز بوده و هم‌اکنون نیز شاهد آن هستیم. این اختلاف‌نظر در ابتدا به خاطر تردید‌هایی بود که هر یک از اعضا نسبت به ماهیت و اهداف حمله داشتند، اما به نظر می‌رسد اینک گرچه اعضای اصلی بر رفتن قذافی متفق‌القول هستند، لکن طولانی‌شدن حملات و کشته‌شدن غیرنظامیان می‌تواند وحدت فعلی اعضای ناتو را خدشه‌دار کند. ازسوی دیگر وزیر دفاع آمریکا نیز با تاکید بر ضعف تدریجی قذافی هدف از جنگ در لیبی را برکناری او اعلام کرده و به کنگره آمریکا و نمایندگان مخالف نسبت به تبعات قطع هزینه‌های جنگ در لیبی هشدار داده است. اختلاف میان دولت و کنگره آمریکا ناشی از رقابت‌های جناحی و حزبی درون هیات حاکمه آمریکاست، اما به نظر می‌رسد در صورت ادامه وضع موجود در لیبی و عدم سقوط قذافی در کوتاه‌مدت، جمهوریخواهان از آن به عنوان اهرم فشاری مناسب علیه اوباما استفاده کنند. همچنین در صورت تداوم کشتار غیرنظامیان توسط ناتو و انعکاس خبری آن، دولت‌های اروپایی نیز تحت تاثیر فشار افکار عمومی قرار خواهند گرفت. بنابراین ناتو تمام سعی خود را به کار خواهد گرفت تا از یکسو به لحاظ نظامی بنیه دفاعی قذافی را درهم شکند و از سوی دیگر به لحاظ سیاسی نیز در جهت ترغیب کشورهای بیشتر به شناسایی دولت انتقالی لیبی به عنوان دولت جایگزین اقدام کند.

شورای انتقالی لیبی به تدریج از سوی کشورهای بیشتری به رسمیت شناخته می‌شود. یک روز پس از سفر وزیر خارجه آلمان به بنغازی، وزیر خارجه کانادا نیز شورای انتقالی لیبی را به رسمیت شناخته و حمایت کشورش از این شورا را اعلام کرد. به نظر می‌رسد به موازات کاهش قدرت دولت مرکزی روند حمایت غربی‌ها از شورای انتقالی لیبی سرعت بیشتری گرفته است. حتی روس‌ها و چینی‌ها هم که از پشتیبانان سنتی قذافی محسوب می‌شوند اخیرا باب گفت‌وگو با مخالفان قذافی را باز کرده و به نظر می‌رسد برای «لیبی بدون قذافی» از هم‌اکنون برنامه‌ریزی کرده‌اند. شواهد نشان می‌دهد که شورای انتقالی جایگزین مورد نظر غرب برای دوران پس از قذافی است.

در تحلیل رویدادهای اخیر شمال آفریقا و خاورمیانه یک اصل مهم همواره باید مدنظر قرار گیرد تا بهتر بتوان حرکت‌های آتی را تحلیل کرد. «انرژی» پایه اساسی و مهم تحولات بخصوص در لیبی است. منابع فراوان نفت و گاز در لیبی و نیاز روزافزون آمریکا و غرب به منابع انرژی باعث می‌شود تا غربی‌ها در قالب ناتو تلاش کنند هرچه سریعتر به حوزه‌های انرژی این کشور نزدیک شوند. در این راستا صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است چین در 5 سال آینده به نخستین اقتصاد جهان تبدیل شود، و این کشور در سال ۲۰۱۶ میلادی در شاخص‌های اقتصادی از آمریکا پیشی خواهد گرفت. البته این مهم فقط در سایه دستیابی چین به منابع انرژی امکان‌پذیر است. سرمایه‌گذاری فراوان چین در حوزه‌های نفت و گاز لیبی از این منظر قابل بررسی است. آمریکا نیز سعی دارد در رقابت با چین و هند و روسیه در دستیابی به منابع انرژی در لیبی از دیگران پیشی گیرد. این امری است که دستیار سابق وزارت خزانه‌داری آمریکا، پل کریگ رابرتز به آن اذعان کرد و صراحتا گفت: «آمریکا برای محافظت از جان غیرنظامیان به لیبی نرفته بلکه برای بیرون‌راندن چین از این کشور مداخله کرده است. دولت آمریکا می‌خواهد چین را از لیبی بیرون براند زیرا چین سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در بخش انرژی لیبی کرده است.» بنابراین سناریوهای پیش‌گفته برای آینده لیبی از منظر آمریکا و ناتو برپایه اصل «دسترسی به منابع انرژی» قابل بررسی خواهد بود. خواه این مهم با سقوط قذافی به دست آید یا با تجزیه لیبی و تسلط آمریکا بر شرق آن کشور.